Ku itariki ya 24 Werurwe 2026 hizihijwe ku nshuro ya 31 Umunsi Mpuzamahanga w’Igituntu. Ishami ry’Umuryango w’Abibumbye ryita ku Buzima (OMS) ryatangaje insanganyamatsiko y’uyu mwaka ku isi yose ko"Yego! Dushobora kurangiza igituntu!", ashimangira ko ubuyobozi bukomeye bwa guverinoma, ubwitange burambye bwa politiki, n'ibikorwa bihuriweho by'inzego zitandukanye ari ingenzi mu kurangiza icyorezo cya gituntu (TB).

Iterambere ry'Isi n'Ibibazo Bisigaye
Nk’uko raporo y’Isi yo mu 2025 ibivuga, kurwanya igituntu ku isi byageze ku ntambwe ikomeye mu 2024, byombi bikabaimpfu zigabanukaku nshuro ya mbere kuva icyorezo cya COVID-19 cyatangira.
Igipimo cy'ikiguziAbantu miliyoni 10.7banduye igituntu mu 2024, barimo 54% by'abagabo, 35% by'abagore, na 11% by'abana n'ingimbi. Muri abo bantu, hafi619.000 (5.8%)banduye agakoko gatera SIDA, kandi390.000 (3.6%)bari bafite igituntu kidakira imiti myinshi cyangwa kidakira rifampicin (MDR/RR-TB).
Igituntu giterwa n'indwara ya TB hafiImpfu miliyoni 1.23mu 2024, ikaba ikomeje kuba intandaro y’urupfu rwandura ku isi, ikaba irenze COVID-19. Nyuma y’imyaka itatu y’ubwiyongere hagati ya 2021 na 2023, umubare w’abarwaye igituntu ku isi wagabanutseho hafi 2% muri 2024, bigaragaza ko serivisi zo kurwanya igituntu zagiye zigaruka buhoro buhoro.[1]
Mu rwego rw'ubutaka,67% by'abanduyebyakusanyirijwe hamwe mu bihugu umunani: Ubuhinde, Indoneziya, Filipine, Ubushinwa, Pakisitani, Nijeriya, Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo, na Bangladesh.

Nubwo hari intambwe yatewe, igituntu gikomeje kuba impamvu ikomeye y’impfu mu bantu babana n’ubwandu bwa virusi itera SIDA, kandi kikaba ari cyo kintu gikomeye gitera impfu ziterwa no kudakora imiti yica udukoko. Inkunga mpuzamahanga ikomeje kugabanuka, aho gusa ari yo iterwa n’uko abantu banduye indwara ya SIDA.Miliyari 5.9 z'amadolari y'Amerikaizaboneka mu 2024—iri munsi cyane y'iyoIntego ya buri mwaka ya miliyari 22 z'amadolari ya Amerikaiteganyijwe mu 2027.
Iyi mibare igaragaza ko hakenewe cyane kongera imbaraga muri gahunda zo kurwanya igituntu ku isi, hibandwa ku kwagura uburyo bwo gusuzuma indwara, kunoza umusaruro w’ubuvuzi, no gukemura ibibazo by’imibereho myiza bituma igituntu cyandura. Igituntu gikomeje gusaba ubufatanye bukomeye mpuzamahanga n’ubwitange bwa politiki kugira ngo intego z’ingamba zo kurangiza igituntu zigerweho.
Igituntu cya Mycobacterium: Iterambere ry'indwara no gushyira mu byiciro
Igituntu cya Mycobacterium (MTB/M. tuberculosis) ni cyo gitera igituntu cy’igikatu (TB). Gishobora kwinjira mu mubiri w’umuntu binyuze mu nzira z’ubuhumekero, mu nzira y’igogora, cyangwa mu ruhu no mu mitsi yangiritse, kikanduza ingingo nyinshi bigatera ubwoko butandukanye bwa gituntu. Igituntu cy’igikatu, cyandurira mu bitonyanga, kigira uruhare rurenga 80% by’abarwayi ba gituntu. Ibimenyetso bisanzwe birimo gukorora, gukora amatembabuzi, no gucika amaraso. Nyuma yo kwandura mu bihaha, bagiteri ishobora gukwirakwira mu maraso ikagera mu bice bitandukanye, bishobora gutera igituntu cy’igikatu, mu nkari, cyangwa mu gifu.[2]
MTB ni kimwe mu bigize ubwoko bwa Mycobacterium, burimo:
- Ikiyiko cya Mycobacterium tuberculosis complex (MTBC): Kigizwe na M. tuberculosis, M. bovis, M. africanum, M. canettii, na M. microti, n'ibindi. Nubwo M. tuberculosis ari yo mpamvu nyamukuru itera igituntu, M. bovis na M. africanum nabyo bishobora gutera iyi ndwara.
- Bakteria idatera ibibyimba (NTM).
- Mycobacterium leprae, itera ibibembe.
Uburyo bwo gusuzuma indwara muri laboratwari
Gusuzuma indwara y’igituntu neza kandi ku gihe ni ingenzi kugira ngo habeho kurwanya igituntu neza. Umuryango Mpuzamahanga wita ku Buzima ushimangira koIkoranabuhanga ryihuse ryo gusuzuma indwara ya molekile ryahinduye cyane uburyo bwo kubona igituntu binyuze mu gutuma habaho kumenya indwara zandura mu buryo bwihuse kandi bwihariye, mu gihe rimwe na rimwe hakamenyekana ubudahangarwa bw'imiti.[1].
- Mikorosikopu n'umucoe: Umuco uracyari igipimo cy’agaciro cyo gusuzuma igituntu, kuko wemerera kumenya neza ibinyabuzima bizima kandi ugashyigikira gupima imiti no gusesengura genomike. Ariko, bitewe n’umuvuduko ugenda ugabanuka wa Mycobacterium tuberculosis, ibisubizo bikunze gufata ibyumweru 2-8, bigabanyiriza akamaro kayo mu gufata ibyemezo byihutirwa.
-Gupima ubudahangarwa bw'umubiri: Uburyo bwo gusuzuma ubudahangarwa bw'umubiri, harimo ikizamini cy'uruhu cya tuberculin (TST) n'ibizamini byo kurekura interferon-gamma (IGRAs), bipima ubudahangarwa bw'umubiri bw'umuntu ku bwandu bw'igituntu. Nubwo ari ingirakamaro mu kumenya ubwandu bwihishe, ubu bushakashatsi ntibushobora gutandukanya ubwandu bwanduye n'ubwandu bwabanje, bityo bukaba bufite ubushobozi buke bwo gusuzuma indwara mu bice by'umubiri bifite umutwaro mwinshi.
-Gusuzuma Ubushobozi bw'imisemburo (NAAT): Ibipimo bishingiye kuri ADN nka aside nucleic amplification (NAAT) birasabwa kubera ubushobozi bwabyo bwo kumenya no gusesengura ibintu.
-Uburyo bwo gukurikirana ibintu mu gisekuru gikurikira (tNGS): Ikoranabuhanga rigamije gukurikirana ibintu ritanga uburyo bwo kumenya neza impinduka ziterwa no kudakira kw'imiti. Amabwiriza ya OMS asaba ko tNGS ari igikoresho kigezweho cyo gupima ubudakira bw'imiti nyuma yo gusuzuma, gishyigikira ingamba zo kuvura neza [3].
-Uburyo bwo gukurikirana ibizamini bya metagenomic Next-Gen (mNGS): Uburyo bwo gusuzuma indwara bwa metagenomic butuma habaho uburyo butandukanye bwo kumenya ubwoko butandukanye bw’udukoko tudatoranyije mbere. Ubu buryo ni ingirakamaro cyane cyane mu bihe bigoye cyangwa bitazwi neza by’ubuvuzi, harimo indwara zivanze n’abarwayi bafite ubudahangarwa bw’umubiri budafite ubushobozi bwo kuvura, aho uburyo busanzwe bwo gusuzuma indwara bushobora kuba budahagije.
OMS yongeraho ko kwemeza mikorobe ari ingenzi mu gutangiza ubuvuzi bukwiye no kunoza umusaruro w’abarwayi, bishimangira akamaro ko gushyira mu bikorwa uburyo bwo gusuzuma indwara ziterwa n’igituntu mu buryo buhanitse [1].
Ibisubizo byuzuye byo gusuzuma molekile bivuye mu isuzuma rya Macro na Micro-Test
1.Gupima Multiplex PCR kugira ngo umenye igituntu n'imiti birwanyeIgituntu
| Kode y'igicuruzwa | Izina ry'igicuruzwa | Icyemezo |
| HWTS-RT001 | Kit yo Gupima ADN ya Mycobacterium Tuberculosis (PCR y'Ubwiza) | CE |
| HWTS-RT137 | Kit yo Gusuzuma Impinduka mu Binyabuzima bya Mycobacterium Tuberculosis Isoniazid (Melting Curve) | CE |
| HWTS-RT074 | Kit yo Gupima Ubudahangarwa bwa Mycobacterium Tuberculosis Nucleic Acid na Rifampicin (Melting Curve) | CE |
| HWTS-RT102 | Kit yo Gupima Aside ya Nucleike ishingiye kuri Enzymatic Probe Isothermal Amplification (EPIA) yo kurwanya igituntu cya Mycobacterium | CE |
| HWTS-RT144 | Kit yo Gupima Aside ya Nucleic (Enzymatic Probe Isothermal Amplification) yumye mu buryo bukonjesha ya Mycobacterium Tuberculosis Complex Nucleic Acid) | CE |
| HWTS-RT105 | Kit yo Gusuzuma ADN ya Mycobacterium Tuberculosis yumye mu buryo bukonje (Fluorescence PCR) | CE |
| HWTS-RT147 | Aside Nucleic ya Mycobacterium Tuberculosis na Rifampicin, Isoniazide Resistance Detection Kit (Melting Curve) | CE |
Iyo hari amakenga akomeye ku ndwara y'igituntu (TB),HWTS-RT147ikizamini ni cyo gisabwa kugira ngo hamenyekane ubwandu bwa MTB n'igituntu kidakira imiti myinshi (MDR-TB). Iki kizamini kigaragaza impinduka mugene ya rpoB, biganisha ku kudakora neza kwa rifampicin (RIF), ndetse n'impinduka mu mikorere yaGenes za katG na InhA, bifitanye isano no kudakira kwa isoniazid (INH). Itanga ikizamini cyiza kandi gikoreshwa rimwe kuri MTB na MDR-TB, ikubiyemo igenzura ry’ubuziranenge bw’imbere kugira ngo igabanye ibisubizo bitari byo, bitanga ibisubizo byihuse kandi byuzuye.
2.Uburyo bwo gukurikirana indwara ziterwa n'ubuhumekero bwa PTNseq n'uburyo bwo kuzirwanya
| Kode y'igicuruzwa | Izina ry'igicuruzwa | Ibisobanuro. |
| HWKF-TS0001 | Igikoresho cyo kongera imiterere y'uturemangingo tw'amaraso cya PTNseq | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-TS0002 | PTNseq Ipaki yo kongera ubwinshi bw'uturemangingo tw'imitsi yo hagati mu mubiri | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-TS0003 | Igikoresho cyo kongera imiterere y'uturemangingo tw'ubuhumekero cya PTNseq | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-AT0003 | PTNseq Indwara zo mu myanya y'ubuhumekero Udukoko duto dutera indwara twikora ku buryo bwikora. Isomero ryikora ku buryo bwikora (ONT) | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-TS0004 | PTNseq Broad-Spectrum Infectious Pathogens Gene Enrichment Kit | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-TS0005 | PTNseq Ultra-Broad-Spectrum Infectious Pathogenic Microorganism Gene Enrichment Kit | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-TS0151 | Mycobacterium Type and Drug Resistance Gene Enrichment Kit (Uburyo bwinshi bwo kongera imbaraga) | Ibizamini 24/agasanduku |
Mu gihe cy’indwara z’ubuhumekero zivanze (harimo indwara zo mu myanya y’ubuhumekero yo hejuru n’iyo hasi, igituntu, n’indwara z’ubuhumekero zidakira), cyangwa iyo hakenewe isesengura ry’uturemangingo tw’ubuhumekero tudakira imiti (urugero, igituntu gikekwaho kudakira imiti),Urukurikirane rwa PTNseq rw'uburyo bwo gupima jeni zikoresha uburyo bwo hejuruirashobora gukoreshwa. Ishingiye ku ikoranabuhanga rigezweho ryo gukurikirana ibintu, PTNseq ikoresha PCR ya ultra-multiplex kugira ngo yongere uburyo bwihariye bwo gukurikirana ibintu, hamwe n'ikoranabuhanga ryo gukurikirana ibintu mu buryo bwo hejuru n'ikoranabuhanga rya nanopore ryo mu gisekuru cya gatatu kugira ngo hamenyekane neza indwara ziterwa n'imiti no gusesengura uburyo imiti irwanya.
Iyi sisitemu ikoresha ibikoresho byihariye kandi bifite uburenganzira bwo gukoresha patente, mu kongera imiterere y’uturemangingo twibasiwe. Ishyigikiwe n’ububiko bw’amakuru bwite hamwe na algorithms y’ubwenge ya bioinformatics, itanga uburyo nyabwo bwo kumenya indwara hamwe no kudafata imiti no gusesengura uturemangingo twibasiwe. Gutera imbere hifashishijwe uburyo bwo kugabanya ingaruka mbi zituruka kuri ADN y’umuntu, bikongera ubushobozi bwo kumenya neza ibipimo bifite imiterere myinshi y’abantu kandi bigatuma hamenyekana neza ibitero bigoye nkoIgituntu cya Mycobacterium, ibihumyo, bagiteri zo mu ngirabuzima fatizo, virusi za RNA, hamwe n'uturemangingo tw’ubudahangarwa cyangwa ubukana bw’uturemangingo.
PTNseq igera ku mupaka wo kuyibonamunsi ya kopi 100 kuri mLn'ibipfukishoUdukoko 175 dusanzwe dutera indwara zo mu myanya y'ubuhumekero, harimo bagiteri 76, virusi 73, ibihumyo 19, mycoplasmas 7, ndetse naChlamydia, Rickettsia, na gene 54 zirwanya imiti. Akanama karimoIgituntu cya MycobacteriumMycobacteria ikomeye kandi idatera indwara ya kanseri.
Uruhererekane rwa PTNseq ruhuza uburyo bworoshye bwo kumenya no gukoresha neza ikiguzi, kunoza igipimo cyo gupima indwara no gushyigikira ubuvuzi bwa antibiyotike ku giti cyabwo mu gihe bifasha kugabanya ubudahangarwa bw’imiti irwanya udukoko. Ruhujwe na sisitemu y’uburyo bwose bwo gutegura isomero ry’uturemangingo (AIOS), rutanga igisubizo cyoroshye, mu bitaro gifite igihe cyo guhindura ibintu vuba cyane nk’amasaha 6.5 uhereye ku isuzuma kugeza ku bisubizo.

3. Gukurikirana Metagenomic mu Gupima Udukoko twa Broad-Spectrum
| Kode y'igicuruzwa | Izina ry'igicuruzwa | Ibisobanuro. |
| HWKF-MN0011 | Kit yo Gupima Udukoko twa Metagenomic (DNA-Illumina) | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-MN0018 | Kit yo Gusuzuma Udukoko twa Metagenomic (DNA-MGI) | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-MN0021 | Kit yo Gusuzuma Udukoko twa Metagenomic (DNA-ONT) | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-MN0012 | Kit yo Gupima Udukoko twa Metagenomic (RNA-Illumina) | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-MN0019 | Kit yo Gusuzuma Udukoko twa Metagenomic (RNA-MGI) | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-MN0022 | Kit yo Gusuzuma Udukoko twa Metagenomic (RNA-ONT) | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-MN0013 | Kit yo Gupima Udukoko twa Metagenomic (DNA + RNA-Illumina) | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-AYM0013 | Uburyo bwo Gutahura Udukoko mu Isomero (DNA + RNA-Illumina) bwo gukora imashini ipima indwara za metagenomic | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-MN0020 | Kit yo Gupima Udukoko twa Metagenomic (DNA + RNA-MGI) | Ibizamini 24/agasanduku |
| HWKF-MN0023 | Kitt yo Gupima Udukoko twa Metagenomic (DNA + RNA-ONT) | Ibizamini 24/agasanduku |
Iyo indwara idasobanutse neza,Gupima utunyangingo tw’ibinyabuzima bya mNGS bitera indwara nyinshibishobora gukorwa ku bipimo bitandukanye by’umurwayi, harimo amazi yo kwiyuhagira mu maraso, amatembabuzi, gukaraba mu muhogo, amaraso, gusohora amaraso mu maraso, amashyira n’ingero z’imitsi. Ubu buryo bukoresha ikoranabuhanga ryo gukurikirana imyakura, aho ingero zitandukanye zikorerwa ubuvuzi bwagenewe mbere y’uko zivurwa, hagakurikiraho gukuramo aside nucleic hakoreshejwe udusaro tw’ikirahure na enzymes zisya inkuta, bikongera ubushobozi bwo gukuramo. Gukurikirana imyakura bikorwa ku buryo butandukanye, bigamije gutuma amakuru menshi aboneka kugira ngo harusheho kuba ubwinshi bw’amakuru kugira ngo habeho uburyo bwiza bwo guhuza mNGS. Amakuru asesengurwa hakoreshejwe ububiko bw’amakuru bwiyubatse hamwe na algorithms z’ubwenge kugira ngo hamenyekaneindwara zirenga 20.000, harimo bagiteri, ibihumyo, virusi, n'udukoko, bitanga amakuru ku mikorobe zikekwaho kwandura. Ubu buryo burakwiriye abarwayi bigoranye kuvurwa, barwaye cyane, cyangwa bafite ubudahangarwa bw'umubiri, harimo no kumenyaMTBurusobenaNTM, ndetse n'indwara zivanze. Binongera cyane igipimo cyo gupima indwara kandi bigafasha kuyobora ikoreshwa rya antibiyotike mu buvuzi, bigatuma habaho gusuzuma neza indwara.
Umwanzuro
Nubwo hari intambwe igaragara yatewe, igituntu gikomeje kuba ikibazo gikomeye ku buzima ku isi, cyane cyane mu bijyanye no kudakoresha imiti, icyuho mu nkunga, no kutabona uburyo bwo gusuzuma indwara.
OMS ishimangira ko kongera uburyo bwo gusuzuma indwara ya TB byihuse no gukoresha ikoranabuhanga rigezweho mu gukurikirana indwara ari ingenzi kugira ngo intego za gahunda yo kurangiza indwara ya TB zigerweho. Hamwe n'udushya dukomeje, ishoramari, n'ubufatanye mpuzamahanga, kurangiza indwara ya TB ntibikiri intego, ahubwo ni intego ishobora kugerwaho.
Amareferensi:
- Umuryango Mpuzamahanga wita ku Buzima. Raporo y'Isi y'Igituntu 2024/2025: Gupima no Kuvura Igituntu.
- Umuryango Mpuzamahanga wita ku Buzima. Igitabo cya OMS cyo Guhitamo Ibipimo byihuse byo Gupima Ibinyabutabire Bisabwa na OMS mu Gupima Igituntu n'Igituntu Kidaterwa n'Imiti.
- Umuryango Mpuzamahanga wita ku Buzima. Amabwiriza ya OMS yahujwe ku ndwara y'igituntu: Igice cya 3 - Gusuzuma indwara (Amakuru agezweho ya 2024).
Igihe cyo kohereza: Werurwe-24-2026